زندگی نامه علما

على بن بابویه قمى

على بن بابویه قمى , متوفى در سال 329 ه ق , مدفون در قم , پدر شیخ محمد بن على بن بایویه , مـعـروف بـه شیخ صدوق است که در نزدیکى شهررى مدفون است پسرمحدث است و پدر فقیه و صاحب فتوا, معمولا این پدر و پسر, به عنوان صدوقین یادمى شوند 1 .
ابـوالـحـسـن على بن الحسین بن موسى بن بابویه , یکى از فقهاى نامدار و یکى ازاصحاب فتوى و اجـتـهـاد, و در عصر خویش رئیس فقها و محدثین و پیشواى مردم قم بوده است شیعیان در امور دینى به او مراجعاتى داشته اند و فتوایش نزد همگان نافذ ومحترم بوده است .
در بـیـان عـظـمت علمى و منزلت قدس و تقواى او, همین بس است که فقهاى مادر مواردى که حـدیـثى از اهل بیت عصمت و طهارت (ع ) نرسیده باشد, و از او فتوایى در آن زمینه وجود داشته بـاشـد, فـتاواى او را به علت نزدیک بودن به عهد امامت وعصر معصوم (ع ), به منزله حدیث تلقى مـى کـردنـد و فـتواى او را نشانى از وجودحدیث در آن زمینه قلمداد مى نمودند چنانکه شهید اول در کتاب ذکرى با این تعبیربیان فرموده اند:.
اصـحـاب مـا, دستورالعمل خود را از رساله على بن بابویه مى گرفتند, هنگامى که دسترسى به نص روایت نداشتند, چون اعتماد و اطمینان کاملى به او داشتند 2 .
گفتار ابن ندیم :
ابن ندیم , کتابشناس و مورخ معروف در فهرست خود مى نویسد:
ابـن بـابـویـه , عـلى بن موسى قمى , یکى از فقها و یکى از موثقین شیعه مى باشد باخط پسرش ابـوجـعـفر محمد بن على پشت کتابى خواندم که به یکى اجازه داده بودکتابهاى پدرش را روایت کـنـد و تـعـداد آنها حدود 200 جلد مى باشد, ولى او تصریح نموده بود که تالیفات خودم 18 کتاب مى باشد 3 .
تالیفات:
او تـالـیـفات متعددى دارد یکى از آنها کتاب الشرایع مى باشد که جهت فرزندعزیزش صدوق نوشته است و از دیگر آثار او: رسالة الاخوان , قرب الاسناد, تفسیرقرآن کریم , کتاب النکاح , النوادر, کتاب التوحید, الصلوة , مناسک الحج و مى باشد.
او نـخـستین مؤلف کتاب فقهى عارى از ذکر سند روایت مى باشد که توانسته است کتاب فقهى را مـجـرد از سـند روایت و مانند اثرى مخصوص به مؤلف ونشان دهنده فتوى و نظر او تالیف کند و کـتابى به همین سبک به نام الشرایع که به نام الرسالة الى ابنه هم خوانده مى شود, جهت پـسـر خـود, صـدوق بـه یـادگـار گذاشت ظاهر امر این است , این کتاب همان است که الفقه الرضوى هم خوانده مى شود,چون در آغاز آن قال على بن موسى هست , از اینرو برخى چنین پنداشته اند که مقصود از او, امام على بن موسى الرضا (ع ) است 4 .
مورد عنایت و توجه:
او مورد عنایت خاصه حضرت امام زمان (عجل اللّه تعالى فرجه الشریف )واقع شده است و نامه اى از سـوى آن بـزرگوار توسط حسین بن روح نوبختى به اورسیده است که متن آن در رجال نجاشى این گونه آمده است:
ابـوالحسن على بن الحسین بن موسى بن بابویه قمى , شیخ بزرگ و پیشواى قمى ها در روزگار خـویـش , فقیه و مورد وثوق آنان , او به عراق آمد و با ابوالقاسم حسین بن روح (رحمه اللّه ) ملاقات نـمود و از او مسائلى را پرسید سپس با او مکاتبه نمود و این مکاتبات توسط على بن جعفر بن اسود انـجـام مـى پذیرفت در یکى از این مکاتبات از او مى طلبد که نامه اى را به محضر صاحب امر (عج ) بـرسـاند که در آن نامه درخواست دعائى درباره فرزند صورت گرفته بود, پس در پاسخ او چنین آمـد که ما ازخداوند متعال درخواست نمودیم که فرزندى به تو عنایت فرماید و به زودى دوفرزند ذکور نیکوکار و خیر نصیب تو خواهد شد .
پـس از آن مـکاتبه بود که ابوجعفر و ابوعبداللّه از یک همسر ام ولدى متولدگردیدند از ابوعبداللّه حـسـین بن عبیداللّه آمده است که مى گفت : از اباجعفر مى شنیدم که بارها مى گفت : من با دعاى صاحب امر و امام زمان (عج ) به دنیا آمده ام و به این عنایت افتخار مى نمود 5 .
وفات:
عـلـى بـن بـابـویـه در سـال 329 هـ ق در همان سال رحلت ثقة الاسلام محمد بن یعقوب کلینى درگذشت , و در قم , نزدیک صحن مطهر حضرت معصومه (ع ) مدفون گردید و مزارش معروف , و هم اکنون مورد زیارت و عنایت مردم مى باشد.
از دیـگـر آثـار او, کـتـاب التفسیر, النکاح , مناسک الحج , قرب الاسناد, التسلیم ,الطب , المواریث , المعراج مى باشد این تالیفات را عباس بن عمر کلودانى (رحمه اللّه )خبر داد و افزوده است هنگامى که او در سال 328 به بغداد آمد, از او اجازه روایتى دریافت نمودم 6.
او از سـعـد بـن عبداللّه اشعرى روایت نموده است و جعفر بن محمد قولویه ,کامل الزیارات را از او روایت کرده است 7.
نـجـاشـى از عـده اى از اصـحاب خود نقل کرده است که از مجمعى از اصحاب شنیده اند که : پـیـش ابوالحسن على بن محمد سمرى (ره ), یکى از نواب چهارگانه امام عصر (عج ) بودیم که گفت : خداوند رحمت کند على بن الحسین بن بابویه را به اوگفته شده است که او زنده است در پاسخ گفت : نه , او امروز به رحمت ایزدى پیوست تاریخ آن را یادداشت کردند و خبر رسید که او همان روز از دنیا رفته است 8.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
پاورقى ها :
- 1 متن گفتار استاد شهید مرتضى مطهرى , آشنایى با علوم اسلامى , ص 293 .

2- ریاض العلما, ج 4 , ص 8 .
3فهرست ابن ندیم , ص 246 , فن 5 از مقاله پنجم .

 4- ریحانة الادب , ج 7 , ص 401 .

5-رجال نجاشى , ص 261 , چاپ جامعه مدرسین .

6-رجال نجاشى , ص 262 , کد معرفى 684 .

7-مـعـجـم رجـال الحدیث , ج 12 , ص 369 , کد معرفى 8062 ـ طبقات مفسران شیعه , ج 1 , ص 598.

8- رجال نجاشى , ص 262 .
فقهاى نامدار شیعه - عقیقی بخشایشی

زندگی نامه علما

شیخ صدوق

ولادت

محمد بن على بن حسین بن بابویه قمى، مشهور به «شیخ صدوق»، در سال 305 هجرى قمرى، در خاندان علم و تقوى، در شهر قم دیده به جهان گشود. (سالهاى 306 و 307 نیز براى ولادت شیخ ذکر شده است)

ولادت صدوق از زبان شیخ طوسى:

شیخ طوسى جریان ولادت وى را چنین نقل نموده: على بن بابویه با دختر عموى خود ازدواج کرده بود ; ولى از او فرزندى به دنیا نیامد. او در نامه اى از حضور شیخ ابو القاسم، حسین بن روح تقاضا کرد تا از محضر حضرت بقیة الله عجل الله تعالى فرجه بخواهد براى او دعا کند تا خداوند اولاد صالح و فقیه به او عطا نماید.پس از گذشت مدتى از ناحیه آن حضرت این گونه جواب رسید: «تو از این همسرت صاحب فرزند نخواهى شد ; ولى به زودى کنیزى دیلمیه نصیب تو مى شود که از او داراى دو پسر فقیه خواهى گشت.»

شیخ صدوق نیز، جریان ولادت خود را که با تقاضاى کتبى پدرش از محضر امام زمان عجل الله تعالى فرجه و دعاى آن حضرت بوده، در کتاب کمال الدین به صورت حدیث آورده و مى افزاید:هرگاه ابو جعفر محمد بن على الاسود مرا مى دید که براى فرا گرفتن علم و دانش به محضر استاد مى روم به من مى فرمود: «این میل و اشتیاق به علم و دانش که در تو وجود دارد مایه شگفتى نیست ; زیرا تو به دعاى امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشریف متولد شده اى.

خاندانپدر بزرگوارش، على بن حسین بن بابویه قمى، از برجسته ترین علما و فقهاى بزرگ زمان خود بود. در آن روزگار، با آنکه عالمان و محدثان بسیارى در قم مى زیستند، پرچم هدایت و مرجعیت فتوا بر دوش این عالم عابد و محدث زاهد و صاحب کرامات، یعنى على بن بابویه (پدر شیخ صدوق) بوده است.او دکه اى کوچک در بازار قم داشت که از راه کسب و تجارت و در نهایت زهد و عفاف، امرار معاش مى کرد و ساعاتى از روز را نیز در منزل خود به تدریس و تبلیغ احکام و نقل روایات مى پرداخت.

شخصیت علمى

شیخ صدوق از بزرگترین شخصیت هاى جهان اسلام و از برجسته ترین چهره هاى درخشان علم و فضیلت است.

او که نزدیک به عصر ائمه علیهم السلام مى زیست، با جمع آورى روایات اهل بیت علیهم السلام و تالیف کتاب هاى نفیس و با ارزش، خدمات ارزنده و کم نظیرى به اسلام و تشیع کرد.

شیخ صدوق بیش از بیست سال از دوران پر برکت حیات پدر را درک کرد و در این مدت از محضر پدر و سایر علماى قم کسب علم و حکمت کرد.

او در سن 22 یا 23 سالگى بود که پدر بزرگوارش دار فانى را وداع کرد. از آن پس وظیفه سنگین نشر احادیث آل محمد صلى الله علیهم اجمعین و هدایت امت به عهده وى قرار گرفت و دوران جدیدى از زندگى او آغاز گردید.

سخن بزرگان

شیخ طوسى در معرفى شیخ صدوق مى گوید:

«او دانشمندى جلیل القدر و حافظ احادیث بود. از احوال رجال، کاملا آگاه و در سلسله احادیث، نقادى عالى مقام به شمار مى آمد. بین بزرگان قم، از نظر حفظ احادیث و کثرت معلومات مانند نداشت و در حدود سیصد اثر تالیفى از خود به یادگار گذاشته است.»

رجالى کبیر، نجاشى، چنین مى نویسد:

«ابو جعفر (شیخ صدوق) ساکن رى، فقیه و چهره برجسته شیعه در خراسان است، او به بغداد نیز وارد شد و با این که در سن جوانى بود همه بزرگان شیعه از او استماع حدیث مى کردند.»

علامه بحرانى مى گوید:

«جمعى از اصحاب ما، از جمله علامه در «مختلف»، شهید در «شرح ارشاد» و سید محقق داماد، روایات مرسله صدوق را صحیح مى دانند و به آنها عمل مى کنند ; زیرا همان گونه که روایات مرسله ابن ابى عمیر پذیرفته شده، روایات مرسله صدوق هم مورد قبول واقع شده است.»

اساتید

1 - پدر بزرگوارش على بن حسین بن موسى بن بابویه قمى

2 - محمد بن حسن بن احمد بن ولید

3 - حمزة بن محمد بن احمد بن جعفر بن محمد بن زید بن على علیه السلام

4 - ابو الحسن، محمد بن قاسم

5 - ابو محمد، قاسم بن محمد استرآبادى

6 - ابو محمد، عبدوس بن على بن عباس گرگانى

7 - محمد بن على استرآبادى

شاگردان

1 - برادرش حسین بن على بن موسى بن بابویه قمى

2 - شیخ مفید

3 - شیخ ثقة الدین حسن بن حسین بن على بن موسى بن بابویه، برادرزاده صدوق

4 - على بن احمد بن عباس، پدر شیخ نجاشى

5 - ابو القاسم، على بن محمد بن على خزاز

6 - ابن غضائرى، ابو عبدالله، حسین بن عبید الله بن ابراهیم

7 - شیخ جلیل، ابو الحسن، جعفر بن حسین حسکه قمى، استاد شیخ طوسى

8 - شیخ ابو جعفر، محمد بن احمد بن عباس بن فاخر دوریستى، معاصر شیخ طوسى

9 - ابو زکریا، محمد بن سلیمان حمرانى

10 - شیخ ابو البرکات، على بن حسن خوزى

تالیفات

تالیفات فراوان و گوناگون وى در علوم و فنون مختلف اسلامى، هر کدام گوهرى تابناک و گنجینه اى پایان ناپذیر است که هم اکنون نیز با گذشت بیش از یک هزار سال از تاریخ تالیف آنها، به جاى فرسودگى و بى رونقى، روز به روز بر ارزش و اعتبار آن افزوده شده و جایگاهى بس رفیع و والا یافته اند و در صدر قفسه کتابخانه ها و در سینه فقها و دانشمندان جاى دارند.

از جمله تألیفات ایشان است:

1 - من لا یحضره الفقیه

2 - مدینة العلم

3 - کمال الدین و تمام النعمة

4 - التوحید

5 - الخصال

6 - معانی الأخبار

7 - عیون أخبار الرضا علیه السلام

8 - الأمالی

9 - المقنع فی الفقه

10 - الهدایة بالخیر

وفات

این عالم بزرگ و آخرین بازمانده خاندان صدوق، پس از عمرى طولانى و پر برکت در سال 381 هجرى دیده از جهان فانى فرو بست و به سراى باقى شتافت

حدیث در فضیلت دانش طلبى از پیامبر گرامى اسلام

« مَنْ سَلَکَ طَریقًا یَطْلُبُ فیهِ عِلْمًا سَلَکَ اللّهُ بِهِ طَریقًا إِلَى الْجَنَّةِ... وَ فَضْلُ الْعالِمِ عَلَى الْعابِدِ کَفَضْلِ الْقَمَرِ عَلى سائِرِ النُّجُوم لَیْلَةَالْبَدْرِ.»:
هر که راهى رود که در آن دانشى جوید، خداوند او را به راهى که به سوى بهشت است ببرد، و برترى عالِم بر عابد، مانند برترى ماه در شب چهارده، بر دیگر ستارگان است.